Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu çocuklarda hiperaktif hareketler, dikkat dağınıklığı, odaklanamama, konsantrasyon bozukluğu ve dürtüsel davranışlar ortaya çıkaran nörogelişimsel bir bozukluktur. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bulunan bireylerde beynin sosyal muhakemeyi kontrol eden bölgeleri zayıftır. Yalnızca öğrenim ve iş hayatında değil, aynı zamanda sosyal ilişkilerde de zorluklar yaşanmasına neden olabilir. Bu durum, yaşam kalitesini ciddi oranda etkileyebilir. Günlük işlerden sosyal ilişkilere, bireyler bu bozukluğun belirtileri nedeniyle zorlayıcı bir yaşam sürmek durumunda kalabilirler.

DEHB(ADHD) Nedir?

Attention-deficit and hyperactivity disorder kelimelerinin kısaltmasıdır ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu anlamına gelir. Adhd özellikle çocukluk çağında çok fazla karşılaşılan nörodavranışsal bir bozukluktur.  Dikkat etmede zorluk, hiperaktivite ve dürtüsellik ile karakterizedir.

DEHB Neden Olur?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun hala tam olarak neden kaynaklandığı bilinmese de fetal alkol sendromu, çok düşük doğum ağırlığı, annenin gebelik sürecinde sıklıkla yaşamış olduğu heyecansal faktörler, genetik kökenli tiroit bozuklukları gibi durumlar DEHB belirtileri gösterebilir. 

Bu durumun ortaya çıkmasını en fazla etkileyen genetik faktörler olmak üzere bu kişilerin ailelerinde antisosyal kişilik bozukluğu, histeri, alkolizm, madde kullanımının daha sık olduğu görülmüştür. Bununla beraber beyin hasarı, dopamin ve norepinefrinin düşük düzeyde olması da bu bozukluğa neden olabilir.

DEHB erkek çocuklarda 2,5 kat daha fazla görülen bu bozukluğun oluşmasında bu risk faktörlerinden ayrıca parçalanmış aile ortamı, anne babanın sürekli geçimsizliği gibi duygusal yoksunluktan ortaya çıkabilir.

DEHB Kimlerde Görülür?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu en fazla çocuklarda olmakla birlikte çocuklarda ve yetişkinlerde görülebilir. Yaygınlık en çok 4-8 yaş arasında görülür. Erkek çocuklarında görülen riski 2,5 kat daha fazladır. Yetişkinlerde %4 oranında görülmektedir.

DEHB Belirtileri Nelerdir?

Eğer çevrenizde gereğinden fazla konuşan, sürekli kıpır kıpır hareket eden, hareketlerini kontrol edemeyen birisi varsa bu belirtiler dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna işaret edebilir.

Dikkat Eksikliği Belirtileri (en az altısının altı ay süre ile):

1. Ayrıntılara dikkat etmede zorluk ya da okul, iş ve diğer etkinliklerde dikkatsizce hatalar yapmak
2. Dikkat gerektiren görevler ya da işlerde dikkati sürdürme güçlüğü
3. Birisi ile yüz yüze konuşurken dinlemede güçlük çekmek
4. Okul ödevlerini ya da iş yerinde verilen görevleri bitirmekte zorlanma, verilen yönergeleri izlemekte zorluk çekmek (anlamada zorluğu yoktur)
5. Görevleri ve etkinlikleri düzenleme/organize etme güçlüğü
6. Uzun zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma, bu işlerden hoşlanmama ya da bu işlere karşı isteksizlik
7. Görev ve etkinlikler için gereken eşyaları kaybetmek (oyuncak, okul ödevleri, kalem, kitap, araç-gereç gibi…)
8. Dikkatin kolayca dağılması
9. Günlük etkinliklerde unutkanlık

Aşırı Hareketlilik (Hiperaktivite) Belirtileri:

1. El ve ayakların kıpır kıpır olması, oturduğu yerde duramamak
2. Oturulması gereken durumlarda yerinden kalkmak
3. Koşuşturup durmak ya da huzursuzluk hissi
4. Boş zaman etkinliklerini sessizce yapmada güçlük çekmek
5. Sürekli hareket halinde olmak ya da sanki motor takılıymış gibi hareket etmek
6. Çok konuşmak

Dürtüsellik Belirtileri:

1. Sorulan soru tamamlanmadan yanıt vermek
2. Sıra beklemekte zorluk çekmek
3. Başkalarının işine karışmak ya da konuşmalarını bölmek

Bu belirtileri gözlemlerken dikkat edilmesi gereken bu bozukluktan ayırt edilmesi gereken durumlar vardır.

Okul öncesi dönemde normal çocuk hareketliliği

• Anne-baba çocuğunu dikkatsiz ve aşırı hareketli olarak tanımlayabilir.
• Gerçek DEHB olanın bu yakınmaları süreğendir. Her zaman, her yerde benzer davranışlar yapar.

Öğrenme bozuklukları

• Okuma ya da matematik beceriksizliğine bağlı olarak ortaya çıkabilen değişik tiplerdeki öğrenme bozuklukları da DEHB ’den ayırt edilmelidir

Uyum bozukluğu

• Genellikle altı aydan kısadır 
• Yaşamın daha geç dönemlerinde oluşur.

Anksiyete bozuklukları ve depresyon 

• Aşırı hareketliliğe ve dikkatin kolay dağılmasına neden olabilir. 
• Ancak anksiyete ve depresyonun kendine özgü belirtileri vardır. 

Absans nöbetler 

• DEHB ’ye eşlik edebildiğinden ya da DEHB benzer belirtiler sergileyebildiğinden ayırıcı tanıda göz önünde bulundurulmalıdır

Yetişkinlerde de bu belirtilerle benzer olmak üzere 

1. Organizasyon sorunları
2. Unutkanlık
3. Sabırsızlık
4. Huzursuzluk
5. İlişkileri sürdürmede zorluk; olarak kendini gösterebilmektedir.

DEHB Türleri Nelerdir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu üç ana türe ayrılır:

1. Dikkat eksikliğinin baskın olduğu DEHB 
2. Hiperaktif-dürtüsel DEHB
3. Kombine DEHB

Kombine DEHB hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin bir arada bulunduğu türdür. Bu türde birey, dikkat sorunlarıyla birlikte hareketlilik ve dürtüsellik problemlerini de yaşar. Kombine tür, en yaygın görülen türlerinden biridir ve genellikle çocukluk çağında ortaya çıkar. 

Bu türler dsm-5’e göre en az 6 tanının 6 ay süre ile gerçekleşmesi sonucu belirlenir.

DEHB Nasıl Tedavi Edilir?

Çocuğun tedavisinde aile, okul ve doktor iş birliği içinde çalışmalıdır. Çocuğun ihtiyaçlarına ve yaşam tarzına göre bir tedavi planlanır. 

Davranışçı terapide okul ve ilaç paralel olarak uygulanır. Fakat her çocukta ilaç kullanmak şart değildir. Fakat bu tedavinin uzamasına çocuğun kendine zarar vermesi etraftakilerin etkilenmesi ve sorunların neden olur. İlaçlar doktor kontrolünde kullanıldığı takdirde yan etki veya bağımlılık gibi korkulacak etkilere neden olmaz.

İlaç tedavisi:

• Çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından başlanmalıdır. 
• En sık kullanılan ilaçlar stimulan dediğimiz Metilfenidat içeren ilaç grubudur. 
• İlaçlar, davranış kontrolünden ve dikkatten sorumlu olan sistemlerin çalışabilmesi için gerekli olan nörokimyasal maddelerin beyindeki miktarlarını düzenleyerek etki göstermektedir. Böylece çocuğun varsa hiperaktivitesi azalır, dikkat süresi uzar ve harekete geçmeden önce durup düşünme yeteneği artar.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tedavisine başlanmadan önce; doktor tarafından

• Ayrıntılı özgeçmiş ve aile öyküsü alınmalı, 
• Uygun görülen tetkikler (tam kan tahlili, biyokimya, tiroit hormon testleri, EKG vs. gibi) yaptırılmalıdır.

Bu süreçte aile bilinçlendirilmeli aile desteğinin sağlanması ve eğitim ortamının fiziksel uyarıcılar bakımından yeniden düzenlenmesi gereklidir. 

Bireysel Destek: Kendini programlama, zaman yönetimi, sosyal beceri eğitimi, eşlik eden öğrenme güçlüğü, depresyon gibi durumlara yönelik özel eğitim ve terapi desteğinin sağlanması, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların tedavisinde büyük destek sağlamaktadırlar.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Normal Yaşamı Etkiler Mi?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireylerin normal yaşamlarını etkileyebilir. Bu etki, akademik performans düşüklüğü, sosyal ilişkilerde zorluklar, aile dinamiklerinde çatışmalar, iş hayatında dikkat dağınıklığı ve günlük aktivitelerde güçlük gibi alanlarda kendini gösterebilir. DEHB’li bireyler ayrıca duygusal sorunlar (örneğin kaygı ve depresyon) ile daha fazla karşılaşma eğilimindedir. Ancak uygun tedavi yöntemleriyle bu olumsuz etkilerin azaltılması mümkündür.

Dikkat Eksikliğinin Faydalı Yanları Var Mıdır?

Dikkat eksikliğinin bazı faydaları şunlardır:

1. Yaratıcılık: Yenilikçi düşünme yeteneği.
2. Hızlı Düşünme: Çabuk karar verme becerisi.
3. Esneklik: Farklı ilgi alanlarına açık olma.
4. Enerji: Yüksek motivasyon ve dinamizm.
5. Empati: Başkalarının duygularını anlama.

Bu avantajlar herkes için geçerli olmayabilir; uygun destekle olumlu yönler geliştirilebilir.

Hiperaktivite Kaç Yaşında Belli Olur?

Başlangıç 3 yaş civarıdır tanı ise ilkokul çağlarında konur.

DEHB olan çocuklara sahip bazı aileler, çocuklarının emekleme yıllarında sağa sola hareket ettiğini, anne karnında bile çok hareketli olduğunun belirtirler.

Hiperaktif Olan İnsanlar Nasıl Olur?

Hiperaktif bireyler, sürekli hareket halinde olup yerinde duramama eğilimindedir. Bu bireyler, yüksek enerji seviyelerine sahip olduklarından dolayı, uzun süre aynı yerde oturmakta veya dikkatlerini tek bir konuya vermekte zorlanabilirler. Hiperaktif bireylerin konuşma hızları da genellikle yüksektir ve bir şeyle ilgilenirken kolayca başka bir aktiviteye geçme eğiliminde olabilirler.

DEHB En Çok Kimlerde Görülür?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu en çok çocuklarda görülmekle birlikte yetişkinlerde de görülür. Erkek çocuklarda kız çocuklarına göre daha fazla görülürken erkeklerde ataklık, saldırganlık, davranım bozukluğu olarak; kızlarda ise dikkatsizlik ve bilişsel zorluklar olarak kendini gösterebilir.